Kazanımlar
- Bir otomasyon sistemini algılayıcı, denetleyici ve eyleyici olarak üç parçaya ayırırsın.
- PLC'nin röleli kumandaya göre neyi kolaylaştırdığını örnekle anlatırsın.
- Tarama döngüsünün üç adımını sırasıyla söyler, giriş görüntüsü kavramını açıklarsın.
- Seri kontakla VE, paralel kontakla VEYA mantığını simülatörde kurarsın.
Otomasyon: algıla, karar ver, uygula
Her otomatik makinede aynı üç parça vardır. Algılayıcılar (buton, sınır anahtarı, fotosel, basınç sensörü) dünyadan bilgi toplar. Denetleyici bu bilgiye bakıp ne yapılacağına karar verir. Eyleyiciler (motor kontaktörü, valf, lamba, korna) kararı uygular.
| Parça | Örnek | PLC'de nereye bağlanır? |
|---|---|---|
| Algılayıcı | Start butonu, endüktif sensör, seviye şamandırası | Dijital ya da analog giriş |
| Denetleyici | PLC (CPU ve içindeki program) | - |
| Eyleyici | Kontaktör bobini, selenoid valf, pilot lamba | Dijital ya da analog çıkış |
Bir konveyör düşün: fotosel kutuyu görür (algıla), PLC "kutu geldi, bandı durdur" der (karar), kontaktör motorun enerjisini keser (uygula).
Röleli kumandadan PLC'ye
PLC'den önce makineler röleler, zaman röleleri ve kablolarla kumanda edilirdi. Mantık kablonun kendisiydi: bir sırayı değiştirmek, panoda kablo sökmek ve yeniden çekmek demekti.
PLC (programlanabilir lojik denetleyici) bu mantığı yazılıma taşır. Butonlar ve kontaktörler yine kablolanır, ama "hangi buton hangi motoru çalıştırır" sorusunun cevabı artık programdadır. Değişiklik için kablo değil, program değişir.
- Esneklik: aynı donanımla farklı makine davranışı.
- Arıza bulma: programı canlı izleyip hangi koşulun eksik olduğunu görürsün (Ders 6).
- Zamanlama ve sayma: onlarca zaman rölesi ya da sayaç yerine programda bloklar (Ders 9 ve 10).
- Haberleşme: operatör paneli, başka PLC'ler ve üst sistemlerle ağ üzerinden veri alışverişi.
Tarama döngüsü
PLC programı bir kez çalışıp bitmez; durmadan döner. Her turda aynı üç adım tekrarlanır:
Bu düzenin bir sonucu var: program çalışırken girişler değişse bile o turda değişmez sayılır. Basamaklar yukarıdan aşağıya çözüldüğü için bir basamağın sonucu, aynı turda altındaki basamaklar tarafından hemen görülür; üstündekiler ise ancak bir sonraki turda görür.
Bir butona çok kısa basılırsa (tek bir tur süresinden kısa) PLC onu hiç görmeyebilir. Gerçek butonlarda bu olmaz, ama çok hızlı sinyaller için hızlı sayıcı girişleri ya da kesme (interrupt) blokları kullanılır.
PLC programlama dilleri
PLC dillerini tanımlayan uluslararası standart IEC 61131-3'tür. Siemens TIA Portal'da bu dillerin karşılıkları şunlardır:
| IEC 61131-3 | TIA Portal'daki adı | Neye benzer? |
|---|---|---|
| Ladder Diagram (LD) | LAD (kontak planı) | Elektrik şeması; bu kursun ana dili |
| Function Block Diagram (FBD) | FBD (fonksiyon planı) | VE/VEYA kutuları, lojik kapılar |
| Structured Text (ST) | SCL | Pascal benzeri metin dili; hesap ve döngüler için |
| Sequential Function Chart (SFC) | GRAPH (S7-1500'de) | Adım adım sıra diyagramı |
Merdiven diyagramıyla başlıyoruz, çünkü sahadaki elektrik şemalarına en yakın dil odur ve bakım teknisyenleri programı en kolay bu dilde okur.
Alıştırma: VE ile VEYA
Bir montaj tezgâhında iki buton var. Operatörün iki elini de butonlarda tutması gerektiğinde VE, herhangi birine dokunmanın yettiği bir bilgi lambasında VEYA kullanılır. Başlangıç programı iki çıkışı da yalnız sol butona bağlamış.
- Çalıştır'a bas, butonları dene: lambalar yalnız sol butona tepki veriyor.
- Birinci basamağa sol kontağın sağına seri bir kontak ekle (+), adresini
I0.1yap: Q0.0 artık iki buton birlikte basılınca yansın. - İkinci basamakta + Paralel kol ile
I0.1ekle: Q0.1 herhangi bir butonla yansın. - Kontrol et'e bas; simülatör beş durumu dener.
Gerçek makinelerde iki el kumandası bir güvenlik fonksiyonudur: butonların yaklaşık aynı anda basılması da aranır ve güvenlik rölesiyle yapılır (EN ISO 13851). Buradaki alıştırma yalnız VE mantığını gösterir.
Ek görev: Üçüncü bir basamak ekle: Q0.0 yalnız sol buton basılı ve sağ buton basılı değilken yansın. İpucu: sağ buton için normalde kapalı kontak (Ders 7'de ayrıntısı var).
Sık yapılan hatalar
- PLC'yi güvenlik cihazı sanmak. Standart bir PLC, acil durdurma ya da iki el kumandası gibi güvenlik fonksiyonlarını tek başına üstlenmez; bunlar için güvenlik rölesi ya da güvenlik PLC'si kullanılır.
- Programın girişleri anlık okuduğunu sanmak. Program turun başındaki giriş görüntüsüne bakar. İki basamak aynı girişi aynı turda farklı göremez.
- Seri ile paraleli karıştırmak. Seri kontaklar VE'dir: hepsi kapalıysa akım geçer. Paralel kollar VEYA'dır: biri yeterlidir.
Kaynaklar
- IEC 61131-1 ve 61131-3: Programlanabilir denetleyiciler, genel bilgiler ve programlama dilleri.
- Siemens, SIMATIC S7-1200 Programlanabilir Denetleyici sistem kılavuzu, "Programlama kavramları" bölümü. Siemens Industry Online Support: support.industry.siemens.com
- EN ISO 13851: Makine güvenliği, iki el kumanda cihazları.