Kazanımlar
- Pascal yasasıyla kuvvet çoğaltmayı hesaplarsın.
- Debiden silindir hızını, hızdan gereken debiyi bulursun.
- Hidrolik gücü ve pompa motoru gücünü yaklaşık hesaplarsın.
- Hidroliği pnömatikten ayıran özellikleri sayarsın.
Pascal yasası ve kuvvet çoğaltma
Kapalı bir kaptaki sıvıya uygulanan basınç her yöne eşit iletilir. Bu yüzden küçük bir pistona uygulanan küçük kuvvet, büyük bir pistonda büyük kuvvet olarak çıkar: F₂ = F₁ · A₂ / A₁. Kriko ve presin çalışma ilkesi budur. Bedeli yoldur: büyük piston, küçük pistonun yolunun A₁ / A₂ katı kadar hareket eder; enerji kazanılmaz.
Hidrolikte basınçlar yüksektir: tipik endüstriyel sistemler 100-315 bar çalışır, pnömatik ise 6-8 bar. Aynı kuvvet için hidrolik silindir çok daha küçüktür.
Debi ve hız
Silindirin hızını basınç değil debi belirler. Silindire dakikada giren yağ hacmi, piston alanına bölünerek hız bulunur:
v = Q / A (Q: L/dk, A: cm², v: m/dk için v = 10 · Q / A)
Örnek: 20 L/dk debi, 50 mm piston (19,6 cm²): v = 10 · 20 / 19,6 ≈ 10,2 m/dk yani yaklaşık 0,17 m/s. Geri dönüşte halka alanı daha küçük olduğu için silindir daha hızlı döner.
Hidrolik güç ve verim
Hidrolik güç basınç ile debinin çarpımıdır: P [kW] = p [bar] · Q [L/dk] / 600. 200 bar ve 20 L/dk için P = 200 · 20 / 600 ≈ 6,7 kW. Pompanın ve motorun verimi (toplam yaklaşık %80-85) yüzünden elektrik motoru biraz daha büyük seçilir.
Kaybolan güç ısıya dönüşür. Bir emniyet valfinden boşa akan yağ, kısma valfinde düşen basınç ve uzun ince hatlar yağı ısıtır. Yağ sıcaklığı genelde 40-60 °C aralığında tutulur; daha sıcak yağ incelir, contaları ve yağın kendisini yaşlandırır.
Hidrolik ile pnömatik
| Özellik | Hidrolik | Pnömatik |
|---|---|---|
| Basınç | 100-315 bar (daha yükseği de var) | 6-8 bar |
| Akışkan | Yağ, sıkıştırılamaz | Hava, sıkıştırılabilir |
| Konum tutma | Çok iyi, ara konumda sert durur | Zayıf, yük altında yaylanır |
| Hız | Orta, çok hassas ayarlanabilir | Yüksek, daha az hassas |
| Dönüş hattı | Yağ tanka döner | Hava dışarı atılır |
| Risk | Yüksek basınçlı yağ fışkırması, yangın, çevre | Savrulan hortum, gürültü |
Görev: kuvvet, hız ve güç
Formülleri kullan. 1 bar = 10 N/cm². Ondalık için virgül ya da nokta kullanabilirsin.
Sık yapılan hatalar
- Silindir hızını basınçla ayarlamaya çalışmak. Hız debiyle belirlenir; akış kontrol valfi ya da pompa debisiyle ayarla.
- Kaybolan gücü önemsememek. Boşa akan her litre ısıya döner; yağ sıcaklığını izle, gerekirse soğutucu ve boşaltma devresi kullan.
- Hidroliği 'büyük pnömatik' sanmak. Basınçlar 30-40 kat yüksektir; bağlantı, hortum ve güvenlik kuralları çok daha sıkıdır.
- Geri dönüş hızını unutmak. Halka alanı küçük olduğu için silindir daha hızlı geri döner; bunu mekanik ve güvenlik açısından hesaba kat.
Kaynaklar
- ISO 4413: Hidrolik akışkan gücü; sistemler ve bileşenleri için genel kurallar ve güvenlik gereksinimleri.
- ISO 1219-1 ve 1219-2: Akışkan gücü sistemleri; grafik semboller ve devre şemaları.
- Hidrolik üreticilerinin (ör. Bosch Rexroth, Parker, Danfoss, HAWE) eğitim kitapçıkları, pompa ve valf katalogları.