Kazanımlar
- Kısa devre koruması ile aşırı yük korumasının farkını açıklarsın.
- Sigorta, MCB, motor koruma şalteri ve termik röleden doğru olanı seçersin.
- Motor etiketinden ya da güçten nominal akımı ve kalkış akımını hesaplarsın.
- Termik arızayı programda hafızaya alır, onay olmadan yeniden yol almayı engellersin.
Kısa devre ve aşırı yük
Motoru iki farklı arıza tehdit eder. Kısa devre milisaniyeler içinde nominal akımın onlarca katı akım çeker; kabloyu ve cihazları yakar. Buna karşı hızlı açan manyetik koruma gerekir: sigorta ya da devre kesicinin manyetik açıcısı. Aşırı yük ise yavaş gelişir: akım nominalin 1,2-2 katıdır, motor dakikalar içinde ısınır. Buna karşı akımı zamanla toplayan termik koruma gerekir: termik röle ya da motor koruma şalterinin termik açıcısı.
| Cihaz | Kısa devre | Aşırı yük | Not |
|---|---|---|---|
| Sigorta (gG, aM) | Evet | aM: hayır | aM sigortalar motor kalkışına dayanır, aşırı yükü termik röle korur |
| Minyatür devre kesici (MCB) | Evet | Kablo için, motor için değil | Kumanda devresi ve priz devreleri için; motor kalkışında D eğrisi gerekir |
| Motor koruma şalteri (MPCB) | Evet | Evet, ayarlı | Tek cihazda iki koruma; ör. Siemens 3RV, ayar düğmesi motor akımına |
| Termik röle | Hayır | Evet, ayarlı | Kontaktörün altına takılır; 95-96 kontağı kumandayı keser |
Motor akımını hesapla
Motor etiketinde nominal akım yazar ve koruma cihazı her zaman bu değere ayarlanır. Etiket okunmuyorsa ya da proje aşamasındaysan akımı güçten hesaplarsın: üç fazda I = P / (√3 · U · cos φ · η), tek fazda I = P / (U · cos φ · η). Etiketteki P motorun mil gücüdür; verim η bu yüzden formüldedir.
Doğrudan yol almada motor, nominal akımın yaklaşık 6-8 katını birkaç saniye çeker. Koruma cihazı bu akımda açmamalıdır: sigorta ve devre kesici bu yüzden motor kalkışına uygun eğriden (aM, D eğrisi ya da motor koruma şalteri) seçilir.
Açma sınıfı ve koordinasyon tipi
Termik rölenin açma sınıfı (CLASS 10, 20, 30) motorun ağır kalkışa ne kadar dayanacağını söyler. CLASS 10 röle, ayar akımının 7,2 katında en geç 10 saniyede açar; çoğu pompa ve fan için uygundur. Uzun kalkan büyük kütleli makineler (değirmen, santrifüj) CLASS 20 ya da 30 ister.
IEC 60947-4-1 kısa devreden sonra yol vericinin durumuna göre iki koordinasyon tipi tanımlar. Tip 1: kişiye zarar yok, ama kontaktör ve röle bozulabilir, değiştirilmeleri gerekebilir. Tip 2: cihazlar kısa devreden sonra kullanılabilir kalır, yalnız kolayca ayrılabilen hafif kontak yapışması olabilir. Üreticiler hangi sigorta ya da şalterle hangi tipin sağlandığını tablolarla verir; Siemens'te bu tablolar ücretsiz "SIRIUS" seçim aracındadır.
Termik arızaya programın tepkisi
Termik röle attığında 95-96 kontağı açılır ve kontaktör bobini düşer: koruma programdan bağımsız, donanımla çalışır. PLC'ye ise 97-98 kontağı ya da ayrı bir yardımcı kontak bir giriş olarak gelir. Program bu bilgiyle üç şey yapmalıdır: motoru kendi tarafında da durdurmak, arızayı göstermek ve onay olmadan yeniden yol almayı engellemek.
Termik röle soğuyup kendini kurduğunda giriş yeniden 1 olur. Arıza yalnız girişe bağlı olsaydı lamba söner, operatör ne olduğunu görmeden geçerdi. Bu yüzden arıza bir hafıza bitine set edilir ve ancak termik geri kurulduysa, operatör bir onay verince sıfırlanır.
Alıştırma: termik arızayı hafızaya al
Motor start/stop mühürlemesiyle çalışıyor. I0.2 termik rölenin 95-96 kontağıdır (NC): normalde 1, termik atınca 0. Simülatörde bu anahtara tıklamak termik rölenin atmasını canlandırır. Şu an arıza lambası doğrudan girişe bağlı.
- Simülasyonu başlat, motoru çalıştır, termik anahtarına tıkla. Sonra yeniden tıkla (röle soğudu): lamba hemen sönüyor.
- Yeni bir basamak ekle:
I0.2için NC kontak ve S (set) bobiniM10.0. - Bir basamak daha: Stop (
I0.1) için NC kontak, seriI0.2NO kontak ve R (reset) bobiniM10.0. Stop'a basmak onay işi görür. - Motor basamağına
M10.0için seri NC kontak ekle; lamba basamağında kontağıM10.0NO yap. - Kontrol et.
Ek görev: Gerçek makinede onay çoğunlukla ayrı bir "arıza onay" butonu ya da HMI düğmesidir. Termik hâlâ atıkken onay verilirse bu programda ne olur? Neden böyle olması gerekir?
Sık yapılan hatalar
- Termik röleyi hesaplanan akıma ayarlamak. Ayar her zaman motor etiketindeki nominal akıma yapılır; hesap yalnız ön seçim içindir.
- Motor devresine B eğrili MCB koymak. Kalkış akımında açar; motor için motor koruma şalteri, aM sigorta ya da D eğrisi kullanılır.
- Termik arızayı yalnız girişe bağlamak. Röle soğuyunca arıza kaybolur; hafızaya al ve onay iste.
Kaynaklar
- IEC 60947-4-1: Alçak gerilim anahtarlama cihazları, kontaktörler ve motor yol vericiler (koordinasyon tipleri, açma sınıfları).
- Siemens, SIRIUS motor koruma şalterleri ve aşırı yük röleleri sistem kılavuzu; SIRIUS seçim aracı (ücretsiz). Siemens Industry Online Support: support.industry.siemens.com
- IEC 60204-1 (Türkiye'de TS EN 60204-1, Almanya'da DIN EN 60204-1 / VDE 0113-1): Makinelerin elektrik donanımı, genel kurallar.