Kazanımlar
- Güç devresi ile kumanda devresini şemada ayırırsın.
- Kontak, bobin, sigorta ve motor sembollerini tanırsın.
- Cihaz harf kodlarından (Q, K, F, S, M, P, X) cihazın işini çıkarırsın.
- Kontaktör ve termik rölenin klemens numaralarını (A1-A2, 13-14, 21-22, 95-96) okursun.
Güç devresi ve kumanda devresi
Her motor devresi iki parçadan oluşur. Güç devresi şebekeden (ör. 3 faz 400 V) motora giden kalın kablolardır: sigorta, kontaktörün ana kontakları, termik röle ve motor bu yolun üzerindedir. Kumanda devresi ise kontaktörün bobinini süren ince kablolardır: butonlar, PLC çıkışları, yardımcı kontaklar. Kumanda devresi çoğunlukla 24 V DC ya da bir kumanda trafosundan 230 V AC ile beslenir.
Şemada güç devresi çoğunlukla sayfanın solunda ya da ayrı sayfalarda, kumanda devresi sağda ya da sonraki sayfalarda çizilir. Akım yukarıdan aşağıya akar: üstte besleme, altta dönüş (0 V ya da nötr).
En sık görülen semboller
Semboller IEC 60617 standardından gelir. Şemada her cihaz enerjisiz ve basılmamış hâlde çizilir; NC kontak bu yüzden kapalı, NO kontak açık görünür.
| Sembol | Anlamı | Örnek |
|---|---|---|
| Açık kontak (NO) | Basılınca ya da bobin enerjilenince kapanır | Start butonu, mühürleme kontağı |
| Kapalı kontak (NC) | Basılınca ya da bobin enerjilenince açılır | Stop butonu, kilitleme kontağı |
| Dikdörtgen bobin | Kontaktör ya da röle bobini | -Q1 A1-A2 |
| Daire içinde M | Motor; "3~" üç fazlı demektir | -M1 |
| Daire içinde çarpı | Gösterge lambası | -P1 "motor çalışıyor" |
PLC'nin merdiven diyagramı bu sembollerden türemiştir. Fark şu: elektrik şemasında NC kontak fiziksel bir kontaktır; merdiven diyagramında NC kontak "bit 0 ise geçir" anlamına gelir. Temel kursun 7. dersinde (kontak ve bobin) bunun neden önemli olduğunu gördün.
Cihaz harf kodları: -Q1, -S0, -F2
Her cihazın şemada bir referans işareti vardır: bir harf ve bir numara. Harfler IEC 81346-2 standardına göre cihazın ne iş yaptığını anlatır, nasıl yapıldığını değil.
| Harf | İşi | Örnekler |
|---|---|---|
| Q | Güç akışını açıp kapatır | Kontaktör, güç şalteri, motor koruma şalteri |
| K | Sinyali işler | Yardımcı röle, zaman rölesi, PLC, güvenlik rölesi |
| F | Korur | Sigorta, termik röle, aşırı gerilim koruyucu |
| S | Elle verilen komutu sinyale çevirir | Buton, seçici anahtar, acil durdurma |
| B | Fiziksel bir büyüklüğü sinyale çevirir | Sensör, limit anahtarı, basınç anahtarı |
| M | Mekanik hareket üretir | Motor, valf bobini sürücüsü |
| P | Bilgi gösterir | Lamba, gösterge, korna |
| X | Bağlar | Klemens, konnektör |
| T, G | Enerjiyi dönüştürür ya da sağlar | Kumanda trafosu, 24 V güç kaynağı |
Eski şemalarda ve birçok makinede kontaktör hâlâ K1 diye yazılır; standardın eski sürümlerinde böyleydi. Önemli olan bir projede tek bir kuralın tutarlı kullanılmasıdır. Referansın önündeki eksi işareti ("-Q1") cihazın ürün tarafını gösterir; "=" tesisi, "+" yeri belirtir (ör. +PANO1-Q1).
Kontaktör ve termik röle numaraları
Kontaktörün üzerindeki numaralar rastgele değildir; EN 50005 ve EN 50012 kurallarına göre verilir. Numarayı okuyan kişi kontağın türünü cihazı açmadan bilir.
| Numara | Ne? |
|---|---|
| A1-A2 | Bobin (A1 besleme, A2 dönüş) |
| 1-2, 3-4, 5-6 (L1-T1, L2-T2, L3-T3) | Ana kontaklar: tek sayı şebeke, çift sayı motor tarafı |
| 13-14, 43-44 | Yardımcı NO kontak: son rakamlar 3-4 |
| 21-22, 31-32 | Yardımcı NC kontak: son rakamlar 1-2 |
| 95-96 / 97-98 | Termik röle: 95-96 NC (kumandayı keser), 97-98 NO (arıza sinyali) |
İlk rakam sıra numarasıdır (1. kontak, 2. kontak...), ikinci rakam türü söyler. Böylece "13-14" birinci NO yardımcı kontak, "21-22" ikinci sıradaki NC yardımcı kontak demektir.
Alıştırma: kumanda şemasını merdivene çevir
Şemada klasik mühürleme devresi var: -F2 termik rölenin 95-96 NC kontağı, -S1 stop (NC), -S2 start (NO) ve ona paralel -K1 13-14 mühürleme kontağı, sonunda -K1 bobini. Başlangıç programında mühür ve termik unutulmuş: motor yalnız start basılıyken dönüyor ve termik atınca durmuyor. NC bağlanan elemanlar sinyal sağlamken 1 verir; programda onları NO kontakla sorgula.
- Birinci bloktaki
I0.1'in altına + Paralel kol ekle, adresiniQ0.0yap (mühür). - Basamağın sonuna Seri blok ekle ile NO
I0.2(termik) koy. - Kontrol et.
Ek görev: Gerçek panoda termik kontağını PLC girişine mi, yoksa kontaktör bobin devresine doğrudan mı bağlardın? İkisini birden yapmanın avantajı nedir?
Görev: klemens numaralarını yaz
Şekildeki devreye ve numara tablosuna bakarak yaz. İki numarayı tire ile ayır (ör. 1-2).
Sık yapılan hatalar
- NC kontağı şemada açık sanmak. Şema cihazı basılmamış ve enerjisiz gösterir; NC kontak çizimde kapalıdır.
- Güç ve kumanda kablolarını aynı kesitte, aynı renkte çekmek. Arıza bulmayı zorlaştırır; renk ve kesit kuralları 4. derste.
- Yardımcı kontak numarasını tahmin etmek. Son rakam 3-4 ise NO, 1-2 ise NC'dir; cihazdaki etiketi kontrol et.
Kaynaklar
- IEC 60617: Şemalar için grafik semboller (çevrim içi veri tabanı).
- IEC 81346-2: Endüstriyel sistemler, yapılandırma ilkeleri ve referans işaretleri; nesne sınıfları ve harf kodları.
- EN 50005 ve EN 50012: Alçak gerilim anahtarlama cihazlarında klemens işaretleri ve ayırt edici numaralar.
- IEC 60204-1 (Türkiye'de TS EN 60204-1, Almanya'da DIN EN 60204-1 / VDE 0113-1): Makinelerin elektrik donanımı, genel kurallar.