Kazanımlar
- Normalde açık (NO) ve normalde kapalı (NC) kontağın bir biti nasıl sorguladığını açıklarsın.
- Butonun fiziksel tipi ile programdaki kontak sembolünü birbirinden ayırırsın.
- Start, stop ve termik korumalı bir mühürleme devresi yazar, simülatörde test edersin.
Kontak ve bobin
Merdiven diyagramı (LAD) elektrik şemasından doğmuştur: solda gerilim rayı, sağda dönüş rayı, arada "basamak" denen yatay hatlar vardır. Soldan sağa akım geçebiliyorsa basamağın sonundaki bobin enerjilenir.
| Sembol | Adı | Ne zaman akım geçirir? |
|---|---|---|
─┤ ├─ | Normalde açık kontak (NO) | Sorguladığı bit 1 ise |
─┤/├─ | Normalde kapalı kontak (NC) | Sorguladığı bit 0 ise |
─( )─ | Bobin (atama) | Basamak enerjiliyse biti 1, değilse 0 yapar |
En önemli fikir şu: programdaki kontak bir fiziksel anahtar değildir, bir bitin sorgusudur. ─┤ ├─ I0.0 "I0.0 girişi 1 mi?" diye sorar; ─┤/├─ I0.0 "I0.0 girişi 0 mı?" diye sorar. Aynı biti bir programda istediğin kadar sorgulayabilirsin.
Seri bağlı kontaklar VE, paralel bağlı kontaklar VEYA anlamına gelir.
Stop butonu neden normalde kapalı bağlanır?
Sahada stop butonları ve motor koruma (termik) kontakları genellikle normalde kapalı kablolanır. Buton basılı değilken devre kapalıdır, PLC girişi 1 okur. Butona basınca ya da kablo koparsa giriş 0 olur ve makine durur. Kablo kopması da "dur" komutu gibi davrandığı için bu bağlantı daha güvenlidir.
Programda ise bu girişi normalde açık kontakla sorgularız: "Stop girişi 1 mi, yani her şey yolunda mı?" Bu, yeni başlayanların en sık karıştırdığı noktadır. Kontak sembolünü butonun fiziksel tipine göre değil, hangi bit değerinde akım geçmesini istediğine göre seçersin.
Acil durdurma (mantar buton) yalnız PLC programına bırakılmaz; güvenlik rölesi ya da güvenlik PLC'si gibi ayrı bir güvenlik devresiyle yapılır. Bu derste yalnız normal stop fonksiyonunu işliyoruz.
Kısa hatırlatma: tarama döngüsü
PLC programı sürekli şu sırayla döner: 1) girişleri okuyup giriş görüntüsüne yaz, 2) programı yukarıdan aşağıya, her basamağı soldan sağa çöz, 3) çıkış görüntüsünü fiziksel çıkışlara yaz. Bir döngü genellikle birkaç milisaniye sürer. Simülatörümüz de 10 ms'lik döngülerle aynı mantıkla çalışır.
Mühürleme (kendini tutma) devresi
Start butonu "basılı tut" tipindedir: bırakınca giriş 0 olur. Motorun buton bırakıldıktan sonra da çalışmaya devam etmesi için motorun kendi çıkış bitini start kontağına paralel koyarız. Motor bir kez çalışınca kendi kontağı üzerinden akımı tutar; buna mühürleme denir.
| Olay | I0.0 Start | I0.1 Stop | I0.2 Termik | Q0.0 Motor |
|---|---|---|---|---|
| Bekleme | 0 | 1 | 1 | 0 |
| Start'a basıldı | 1 | 1 | 1 | 1 |
| Start bırakıldı | 0 | 1 | 1 | 1 (mühür tutuyor) |
| Stop'a basıldı | 0 | 0 | 1 | 0 |
| Termik attı | 0 | 1 | 0 | 0 |
Aynı devre TIA Portal'da
- Proje ağacında PLC etiketleri (PLC tags) tablosunu aç ve adları gir:
Start= %I0.0,Stop= %I0.1,Termik= %I0.2,Motor= %Q0.0. TIA Portal mutlak adreslerin başına%koyar. - Main [OB1] bloğunu LAD olarak aç. Bir ağa (network) normalde açık kontak sürükle, adresine
Startyaz. - Seri olarak iki normalde açık kontak daha ekle (
Stop,Termik), sona bobin koyupMotoryaz. - Start kontağının altından bir paralel kol aç, içine normalde açık kontak koyup
Motoryaz ve kolu kapat. - Derle, PLCSIM'e yükle, izlemeyi aç (gözlük simgesi). Akım geçen yerler yeşil görünür; simülatörümüzdeki renkler de aynı mantıkla çalışır.
Menü adları TIA Portal sürümüne ve arayüz diline göre biraz değişebilir. Kurulum ve PLCSIM için 3. ve 6. derslere bak.
Alıştırma: mührü sen ekle
Aşağıdaki programda mühür kolu eksik. Önce Çalıştır'a bas ve Start butonunu basılı tut: motor döner ama bırakınca durur. Sonra:
- Birinci bloğun altındaki + Paralel kol düğmesine bas.
- Yeni kontağa tıkla, adresini
Q0.0 · Motoryap. - Tekrar çalıştır ve dene. Emin olunca Kontrol et'e bas; simülatör programı altı adımlık bir testten geçirir.
Ek görev: + Basamak ile ikinci bir basamak ekle. Termik attığında (I0.2 = 0) Q0.1 arıza lambası yansın. İpucu: burada normalde kapalı kontak gerekiyor.
Sık yapılan hatalar
- Stop için NC sembolü kullanmak. Buton zaten NC kabloluyken programda da
─┤/├─kullanırsan motor ancak stop'a basılıyken çalışır. Simülatörde dene, farkı gör. - Mührü yanlış yere koymak. Q0.0 kontağını bütün seriye (stop ve termik dahil) paralel koyarsan, motor bir kez çalışınca stop artık onu durduramaz.
- Aynı bobini iki basamakta kullanmak. Q0.0 iki ayrı basamakta bobin olarak yazılırsa son basamak kazanır; ilk basamak boşa çalışır. Bir çıkışa yalnız bir yerde bobinle yaz.
Kaynaklar
- IEC 61131-3: Programlanabilir denetleyiciler, Bölüm 3: Programlama dilleri (merdiven diyagramı, LD).
- Siemens, SIMATIC S7-1200 sistem kılavuzu, "Programlama kavramları" ve "Bit mantığı" bölümleri. Siemens Industry Online Support: support.industry.siemens.com
- EN 60204-1: Makinelerin elektrik donanımı, durdurma fonksiyonları bölümü.