Kazanımlar
- Endüktif, kapasitif, optik ve ultrasonik sensörün çalışma ilkesini açıklarsın.
- Algılama mesafesini malzemeye ve montaja göre düzeltirsin.
- Optik sensörde karşılıklı, reflektörlü ve cisimden yansımalı tipleri ayırırsın.
- IO-Link'in klasik anahtarlama sinyaline ne kattığını bilirsin.
Dört sensör ailesi
Sahada parça, seviye ve konum algılamanın büyük bölümü dört sensör ailesiyle yapılır. Hepsi PLC'ye çoğunlukla aynı şekilde bağlanır: üç tel, 24 V DC, PNP çıkış. Farkları neyi, ne kadar uzaktan ve hangi koşulda algıladıklarıdır.
| Aile | Neyi algılar? | Tipik mesafe | Güçlü yanı | Zayıf yanı |
|---|---|---|---|---|
| Endüktif | Yalnız metal | 1-40 mm | Toz, yağ ve kire dayanıklı, aşınmaz | Kısa mesafe, metal dışını görmez |
| Kapasitif | Hemen her malzeme (sıvı, granül, plastik) | 1-25 mm | Plastik depo duvarının arkasından seviye görür | Nem ve kirlenmeden etkilenir, ayar ister |
| Optik (fotosel) | Işığı kesen ya da yansıtan cisim | Birkaç cm'den onlarca metreye | Uzun mesafe, küçük parça | Toz, buhar, parlak ve şeffaf yüzey |
| Ultrasonik | Sesi yansıtan her cisim | 3 cm-8 m | Şeffaf, parlak ve renkli cisim fark etmez; mesafe ölçer | Yakın kör bölge, köpük ve eğik yüzey |
Endüktif sensör, ucundaki bobinle yüksek frekanslı bir manyetik alan üretir; metal bu alana girince alanda kayıp oluşur ve sensör anahtarlar. Kapasitif sensör ucuyla bir kondansatörün bir plakası gibi çalışır; yaklaşan cisim kapasiteyi değiştirir. Ultrasonik sensör ses darbesi gönderip yankının dönüş süresini ölçer; bu yüzden yalnız var/yok değil, mesafe de verebilir.
Algılama mesafesi ve düzeltme katsayısı
Katalogdaki nominal algılama mesafesi (Sn), endüktif sensörde standart bir çelik plakayla ölçülür. Başka bir metalde mesafe kısalır; bunun için üreticiler düzeltme katsayısı verir. Değerler sensöre göre değişir; aşağıdaki tablo yalnız tipik büyüklükleri gösterir.
| Malzeme | Tipik katsayı | Sn = 8 mm ise |
|---|---|---|
| Çelik (St37) | 1,0 | 8 mm |
| Paslanmaz çelik | 0,6-0,8 | yaklaşık 5-6 mm |
| Pirinç | 0,35-0,5 | yaklaşık 3-4 mm |
| Alüminyum | 0,3-0,45 | yaklaşık 2,5-3,5 mm |
Güvenli çalışma için sensör, düzeltilmiş mesafenin yaklaşık %80'i içinde kullanılır; sıcaklık ve üretim toleransları bu payı yer. Gömme (flush) sensör metal bir yuvaya yüzeyle aynı hizada takılabilir ama mesafesi kısadır. Gömmesiz (non-flush) sensörün ucu dışarıda kalmalıdır; mesafesi daha uzundur, ama yan taraftaki metali de görür.
Optik sensörün üç tipi
Optik sensörlerin ortak noktası bir verici ve bir alıcıdır; fark, ışığın geri dönüş yoludur.
| Tip | Yapı | Ne zaman? |
|---|---|---|
| Karşılıklı (verici + alıcı) | İki ayrı gövde karşı karşıya; cisim ışını keser | En uzun mesafe ve en güvenilir algılama; iki tarafa kablo gerekir |
| Reflektörlü | Tek gövde, karşıda reflektör | Tek tarafa kablo; parlak cisimler için polarizasyon süzgeçli tip seçilir |
| Cisimden yansımalı | Tek gövde, ışık cisimden yansır | Reflektör koyacak yer yoksa; mesafe cismin rengine bağlıdır, arka plan bastırmalı tip daha güvenilirdir |
Optik sensörlerde bir de çalışma modu seçilir: aydınlıkta çalışma (ışık alıcıya ulaşınca çıkış 1) ya da karanlıkta çalışma (ışık kesilince çıkış 1). Karşılıklı bir sensörde parça geldiğinde 1 istiyorsan karanlıkta çalışma seçilir. Seçim çoğunlukla sensörün üstündeki bir anahtarla ya da ayrı kabloyla yapılır.
IO-Link: sensörle konuşmak
Klasik bir sensör PLC'ye yalnız bir bit gönderir. IO-Link (IEC 61131-9) aynı üç telli, korumasız standart kabloyla (en çok 20 m) sensörle noktadan noktaya dijital haberleşme kurar. Sensör bir IO-Link master modülüne bağlanır; master çoğunlukla PROFINET üzerinden PLC'ye bağlıdır.
- Süreç verisi: yalnız var/yok değil, ölçülen mesafe, sinyal kalitesi ya da sıcaklık.
- Parametre: anahtarlama noktası, çalışma modu ve süzgeç programdan ya da master'dan yazılır. Arızalı sensör değiştirildiğinde master ayarları yenisine kendisi yükleyebilir.
- Tanılama: kirlenmiş lens, kısa devre ya da sinyal zayıflaması arıza olmadan önce bildirilir.
IO-Link destekleyen bir sensör master'a bağlı değilse normal bir PNP sensör gibi çalışır (SIO modu). Bu yüzden IO-Link'e geçiş adım adım yapılabilir.
Alıştırma: titreyen optik sensörü süz
Parlak bir ambalajın önündeki ışıklı sensör parça gelirken birkaç kez açılıp kapanıyor. Sayıcı ya da sıralama mantığı bu titreşimi birden fazla parça sanar. Çare: sinyal 300 ms kesintisiz 1 kalırsa "parça var" demek. Başlangıç programı sensörü doğrudan lambaya veriyor. (Asıl çözüm doğru sensör seçimidir: parlak yüzeyde polarizasyon filtreli reflektörlü sensör.)
- Birinci basamağın bobinini TON,
T0,300ms yap. - Basamak ekle: kontak
T0, bobinQ0.0. - Kontrol et.
Ek görev: Bu süzme bant hızına bağlıdır: bant 0,5 m/s, parça 100 mm uzunsa sensör parçayı kaç ms görür? 300 ms filtre bu parçayı hiç görmez mi?
Sık yapılan hatalar
- Alüminyum parçayı çelik için verilen mesafeden algılamaya çalışmak. Düzeltme katsayısını uygula; alüminyumda mesafe yaklaşık üçte bire iner.
- Gömmesiz sensörü metal yuvanın içine gömmek. Sensör yuvayı parça sanar ve sürekli 1 olur; montaj kılavuzundaki boşluğu bırak.
- Parlak parçada standart reflektörlü fotosel kullanmak. Parça ışığı reflektör gibi geri yansıtır ve sensör parçayı görmez; polarizasyon süzgeçli tip seç.
- Ultrasonik sensörü kör bölgede kullanmak. Sensörün hemen önündeki birkaç santimetrede ölçüm yoktur; katalogdaki en kısa mesafeye uy.
Kaynaklar
- IEC 60947-5-2: Alçak gerilim anahtarlama cihazları; yaklaşım sensörleri (algılama mesafesi, montaj, çıkış tipleri).
- IO-Link Community, IO-Link sistem tanımı (IEC 61131-9): io-link.com
- Sensör üreticilerinin (ör. Sick, ifm, Pepperl+Fuchs, Balluff, Siemens) seçim kılavuzları: düzeltme katsayıları ve montaj aralıkları.