Kazanımlar
- SP, PV, CV ve hata kavramlarını bir örnek üzerinde gösterirsin.
- Açık çevrim ile kapalı çevrim kontrolü ayırt edersin.
- TIC-101, FT-205, LSH-310 gibi etiketleri harf harf çözersin.
- Şemada sahadaki ve kontrol odasındaki enstrümanı ayırt edersin.
Kapalı kontrol döngüsü
Kontrol döngüsünün dört temel büyüklüğü vardır:
| Kısaltma | Anlamı | Örnek: su ısıtıcı |
|---|---|---|
| SP | Ayar noktası, istenen değer | 60 °C |
| PV | Proses değeri, ölçülen değer | sensörün okuduğu 54 °C |
| e | Hata: SP − PV | 6 °C |
| CV | Kontrol çıkışı (manipüle edilen değer) | ısıtıcı gücü %45 |
Kontrolör hatayı sıfıra yaklaştıracak çıkışı hesaplar; çıkış son kontrol elemanına (vana, ısıtıcı, frekans konvertörü) gider; proses değişir; sensör yeni değeri ölçer. Döngü kapanmıştır.
Açık çevrim, kapalı çevrim ve bozucu etki
Açık çevrimde çıkış sonuca bakmadan verilir: ısıtıcı her zaman %45 çalışır. Soğuk su gelirse veya musluk açılırsa sıcaklık düşer, kimse düzeltmez. Kapalı çevrimde ölçülen değer geri beslenir ve çıkış sürekli düzeltilir.
Prosesi istenmeden değiştiren her şey bozucu etkidir: giriş suyunun sıcaklığı, çekilen debi, ortam sıcaklığı. İyi bir kontrol döngüsünün iki görevi vardır: ayar noktası değişince PV'yi yeni değere götürmek (takip) ve bozucu etkiyi bastırmak (regülasyon). Proses endüstrisinde ikincisi çok daha sık görülür.
Borulama ve enstrüman şeması (P&ID)
Proses tesisinde tanklar, borular, pompalar ve vanaların yanında bütün ölçüm ve kontrol noktaları borulama ve enstrüman şemasında (İngilizce kısaltmasıyla P&ID) gösterilir. Otomasyoncu PLC'de hangi giriş ve çıkışın hangi döngüye ait olduğunu bu şemadan okur.
| Sembol | Anlamı |
|---|---|
| Daire (balon) | Sahada monte edilmiş enstrüman |
| Ortasında yatay çizgi olan daire | Kontrol odasında, operatörün erişebildiği yerde |
| Kare içinde daire | Paylaşılan gösterge ve kontrol (DCS ekranı) |
| Kare içinde baklava (eşkenar dörtgen) | PLC fonksiyonu |
| Kesikli çizgi | Elektrik sinyali (ör. 4-20 mA) |
| Üzerinde çift eğik çizgi olan hat | Pnömatik sinyal |
Harf kodları: TIC-101 ne demek?
Etiketin ilk harfi ölçülen büyüklüğü, sonraki harfler fonksiyonu söyler; sayı döngü numarasıdır (ISA-5.1, IEC 62424 benzer harfleri kullanır).
| İlk harf | Büyüklük | Sonraki harf | Fonksiyon |
|---|---|---|---|
| T | sıcaklık | I | gösterge |
| P | basınç | C | kontrol |
| F | debi | T | transmitter |
| L | seviye | S | şalter |
| A | analiz (pH, iletkenlik) | A | alarm |
| S | hız | V | vana |
| H / L | yüksek / düşük |
Örnekler: TIC-101 sıcaklık gösteren kontrolör, döngü 101. FT-205 debi transmitteri. LSH-310 yüksek seviye şalteri. PAL-12 düşük basınç alarmı. FV-205 debi döngüsü 205'in kontrol vanası. Aynı döngünün bütün elemanları aynı numarayı taşır.
Görev: döngü ve etiket
Kutuya kısa cevabı yaz. Sayılarda yalnız sayıyı yaz.
Sık yapılan hatalar
- Hatayı PV − SP diye hesaplamak. Tanım e = SP − PV'dir. İşaret ters alınırsa kontrolör yanlış yöne çalışır; ısıtma yerine soğutma yapar gibi davranır.
- Döngü numarasını yalnız kontrolöre vermek. Transmitter, kontrolör ve vana aynı numarayı taşır (TT-101, TIC-101, TV-101); arıza ararken bütün döngü bu numarayla bulunur.
- Bozucu etkiyi hesaba katmadan yalnız ayar noktası değişimiyle test etmek. Sahada asıl iş bozucu etkiyi bastırmaktır; devreye alırken bir bozucu etki (ör. debi değişimi) de dene.
- Şemadaki balonun ortasındaki çizgiyi göz ardı etmek. Çizgi, enstrümanın kontrol odasında olduğunu söyler; sahada aradığın gösterge belki hiç sahada değildir.
Kaynaklar
- ANSI/ISA-5.1: Enstrümantasyon sembolleri ve tanımlama (harf kodları, balon sembolleri, sinyal hatları).
- IEC 62424: Proses kontrol mühendisliğinde PCE isteklerinin şemalarda gösterimi.
- ISO 10628-1/-2: Proses tesisleri için akış şemaları; şema türleri ve grafik semboller.
- K. J. Åström, T. Hägglund: PID Controllers: Theory, Design and Tuning (ISA, 1995) ve Advanced PID Control (ISA, 2006).