Kazanımlar
- Makine Direktifi, Makine Tüzüğü ve Türkiye'deki karşılığını ayırt edersin.
- CE işaretinin, uygunluk beyanının ve teknik dosyanın ne olduğunu bilirsin.
- A, B ve C tipi standartları ayırt eder, hangisinin önce geldiğini bilirsin.
- Uyumlaştırılmış standardın 'uygunluk varsayımı' sağladığını açıklarsın.
Makine Direktifi ve Makine Tüzüğü
Avrupa'da makinelerin piyasaya arzı 2006/42/AT Makine Direktifi ile düzenlenir. Türkiye bu direktifi Makine Emniyeti Yönetmeliği ile iç hukuka almıştır; içerik aynıdır. Direktifin yerine doğrudan uygulanan AB Makine Tüzüğü (EU) 2023/1230 gelir ve 20 Ocak 2027'den itibaren geçerlidir. Tüzük; yazılımla gelen güvenlik fonksiyonlarını, kendi kendine öğrenen sistemleri ve siber saldırıya karşı korumayı da açıkça kapsar.
Temel fikir değişmez: makineyi piyasaya arz eden imalatçı (makineyi kendisi için yapan veya önemli ölçüde değiştiren işletme de olabilir) temel sağlık ve güvenlik gereklerini karşılamak ve bunu belgelemek zorundadır.
CE işareti, uygunluk beyanı ve teknik dosya
| Belge | Ne işe yarar |
|---|---|
| Risk değerlendirmesi | Tehlikeleri bulur, riski tahmin eder ve azaltma önlemlerini belgeler (ISO 12100). |
| Teknik dosya | Çizimler, şemalar, hesaplar, risk değerlendirmesi, uygulanan standartlar, test kayıtları. Denetimde istenir, en az 10 yıl saklanır. |
| Kullanım kılavuzu | Kullanıcının dilinde; güvenli kullanım, bakım ve kalan riskler. |
| AB uygunluk beyanı | İmalatçının imzalı beyanı: makine ilgili mevzuata uygundur. |
| CE işareti | Makinenin üstünde; beyanın görünür işareti. |
Eksik makine (ör. tek başına çalışmayan bir robot hücresi parçası) CE işareti almaz; montaj beyanı ve montaj talimatı ile gelir. CE'yi, parçaları birleştirip tamamlanmış makineyi kuran taraf verir.
A, B ve C tipi standartlar
- A tipi (temel güvenlik standartları): tüm makineler için genel ilkeler. Örnek: ISO 12100 risk değerlendirmesi.
- B tipi (grup standartları): birçok makinede ortak konular. B1: güvenlik mesafesi, yüzey sıcaklığı, kumanda sistemleri (ISO 13849-1, ISO 13855). B2: koruyucu donanımlar (acil stop ISO 13850, kilitleme ISO 14119, ışık perdesi IEC 61496).
- C tipi (ürün standartları): belirli bir makine türü için ayrıntılı gerekler. Örnek: ISO 10218 endüstriyel robotlar, EN 415 ambalaj makineleri, EN 692 mekanik presler.
Makine için bir C tipi standart varsa önce o uygulanır; C standardı A ve B'den farklı bir şey istiyorsa C'nin dediği geçerlidir.
Uyumlaştırılmış standart ve uygunluk varsayımı
AB Resmî Gazetesi'nde listelenen uyumlaştırılmış standartlar uygulanırsa, standardın kapsadığı gerekler için makinenin mevzuata uygun olduğu varsayılır. Standart uygulamak zorunlu değildir, ama başka bir yol seçen imalatçı aynı güvenlik seviyesine ulaştığını kendisi kanıtlamak zorundadır; bu çok daha zordur.
Otomasyoncu için pratik sonuç: güvenlik fonksiyonlarını ISO 13849-1 (veya IEC 62061) ile tasarla, hesapla ve belgeyle. Sonraki dersler bu yolu adım adım izliyor.
Görev: kavramları eşleştir
Kutuya kısa cevabı yaz. Büyük/küçük harf fark etmez.
Sık yapılan hatalar
- Makineyi tadil edip CE'yi eski imalatçıya bırakmak. Önemli değişiklik (yeni tehlike, güvenlik fonksiyonu değişimi) yapan, imalatçı sorumluluğunu da üstlenebilir; değişiklik için risk değerlendirmesi yapılır.
- Parça tedarikçisinin CE'sini makinenin CE'si sanmak. Kontaktörün, sensörün CE'si o parçaya aittir; makinenin bütününü kimse senin yerine değerlendirmez.
- C tipi standart varken yalnız genel standartlara bakmak. Önce makine türüne özel standardı ara; çoğu soruyu o cevaplar.
- Risk değerlendirmesini proje sonunda yazmak. Tasarımın başında başlar, tasarım değiştikçe güncellenir; sonradan yazılan belge tasarıma yön veremez.
Kaynaklar
- 2006/42/AT Makine Direktifi; Türkiye'de Makine Emniyeti Yönetmeliği (Resmî Gazete 03.03.2009, sayı 27158). Yerine geçecek AB Makine Tüzüğü (EU) 2023/1230, 20 Ocak 2027'den itibaren uygulanır.
- ISO 12100: Makinelerde güvenlik; tasarım için genel ilkeler, risk değerlendirmesi ve risk azaltma.
- ISO 13849-1, ISO 13850, ISO 14119, IEC 61496 (B tipi örnekler).
- AB Resmî Gazetesi: Makine Direktifi kapsamında uyumlaştırılmış standartlar listesi.