Kazanımlar
- Gerilim, akım ve direnci birimleriyle açıklarsın.
- Ohm yasasıyla bilinmeyen büyüklüğü hesaplarsın.
- Seri ve paralel dirençlerin eşdeğerini ve gerilim bölücüyü hesaplarsın.
- Seri kontağı VE, paralel kontağı VEYA olarak okursun.
Gerilim, akım, direnç
| Büyüklük | Sembol / birim | Benzetme |
|---|---|---|
| Gerilim | U, volt (V) | Su hattındaki basınç farkı |
| Akım | I, amper (A) | Akan su miktarı |
| Direnç | R, ohm (Ω) | Borunun darlığı |
Gerilim iki nokta arasında ölçülür, akım ise devrenin içinden geçer. Bu yüzden voltmetre paralel, ampermetre seri bağlanır (4. ders). Akım yalnızca kapalı bir devrede akar: kopuk bir telde gerilim vardır ama akım yoktur.
Ohm yasası
U = R · I buradan I = U / R ve R = U / I.
Örnek: 24 V ile beslenen bir röle bobininin direnci 480 Ω ise akımı 24 / 480 = 0,05 A = 50 mA'dir. Bir PLC dijital çıkışı genelde 0,5 A verebilir; bu bobin rahatça sürülür. 2 A çeken bir valf ise doğrudan bağlanamaz.
Seri ve paralel bağlantı
- Seri: aynı akım hepsinden geçer, gerilimler toplanır.
R = R₁ + R₂ + … - Paralel: hepsinde aynı gerilim vardır, akımlar toplanır.
1/R = 1/R₁ + 1/R₂ + …; iki eşit direnç paralel bağlanırsa yarısı kalır. - Gerilim bölücü: iki seri dirençte
U₂ = U · R₂ / (R₁ + R₂). Analog sinyaller ve potansiyometre bu ilkeyle çalışır.
İletkenin de direnci vardır: R = ρ · L / A. Bakır için ρ ≈ 0,0178 Ω·mm²/m. 100 m, 1,5 mm² bakır kablonun gidiş-dönüş (200 m) direnci yaklaşık 2,4 Ω'dur.
Seri kontak VE, paralel kontak VEYA
İki anahtar seri bağlanırsa lamba ancak ikisi birden kapalıyken yanar: bu VE'dir. Paralel bağlanırsa herhangi biri kapalıyken yanar: bu VEYA'dır. Merdiven (ladder) diyagramı bu yüzden elektrik şemasına benzer: yan yana kontaklar VE, alt alta dallar VEYA demektir.
Deney: Ohm yasası, seri ve paralel
Gerilimi ve dirençleri kaydırıcıyla değiştir; akım ve güç hemen hesaplanır, teldeki akım kalınlaşır. Üç görevi sırayla yap.
Ek görev: Gerçek bir ölçümde değerler biraz sapar: direncin toleransı (ör. %5) ve kaynağın iç direnci yüzünden. Avometreyle ölçtüğün akım hesaptan %5 farklıysa bu normaldir.
Görev: Ohm yasası
Ondalık için virgül ya da nokta kullanabilirsin.
Sık yapılan hatalar
- Akımı gerilim gibi paralel ölçmeye çalışmak. Ampermetre seri bağlanır; paralel bağlanırsa kısa devre olur ve sigortası atar.
- Kablo direncini önemsiz saymak. Uzun ince kablolarda direnç birkaç ohm olur; düşük gerilimli sinyallerde ve yüksek akımda gerilim düşümü yaratır.
- PLC çıkışına büyük akım çeken yükü doğrudan bağlamak. Çıkış akımını bilgi sayfasından oku; büyük yükler röle ya da kontaktörle sürülür.
- Kopuk tel üzerinde gerilim yok sanmak. Akım yoktur ama gerilim olabilir; uç boşta da tehlikelidir.
Kaynaklar
- IEC 60050 (Uluslararası Elektroteknik Sözlüğü) ve IEC 80000-6: elektrik büyüklükleri ve birimleri.
- Siemens: S7-1200 sistem el kitabı, dijital çıkış teknik verileri.
- Herhangi bir elektroteknik ders kitabı (meslek lisesi ve meslek okulu düzeyi).